Psikolojik Cezalandırmada Bentham Panoptikonu Etkisi

Psikolojik Cezalandırmada Bentham Panoptikonu Etkisi

Günümüz hukuk literatüründe suç, bireylerin toplum içerisinde beraber yaşamalarının
teminini, toplumsal düzenin devamlılığını koruyan hukuki değerleri ihlal eden insan
davranışlarına denmektedir. Ceza ise bahsettiğimiz suç kavramının yaptırımlarından yalnızca
biridir. Hapishane, suç ve ceza kavramlarının oluşması ile birlikte ortaya çıkan mahkûma
verilen özgürlüğü bağlayıcı cezaların yerine getirildiği bir kurumdur. Günümüz
toplumlarından farklı olarak hapishane kavramına ilkel toplumlarda rastlanmamıştır. Bunun
nedeni o dönemlerde suçların yaptırımlarının fiziksel veya bedensel olmasıdır ancak bu husus
zaman içerisinde yerini psikolojik cezalandırma sistemlerine bırakmıştır.

Psikolojik Cezalandırma Sistemlerinin Gelişimi

  • Amsterdam’da ilk kez bir hırsıza bedensel ceza olan idamdan farklı nitelikte bir ceza verilmiştir. Hırsıza verilmiş olan ceza, bireyi topluma kazandırmak ve bireyin özgürlüklerini de korumak amacı ile bir devrim niteliğindedir.
  • 16. yüzyılın sonlarında Amsterdam’da Spinhuis Hapishanesi kurulmuştur.
  • 18 ve 19. yüzyıllarda ise hapishane çizimleri ve inşaları büyük oranda artmıştır.
  • 19. yüzyılın sonundan günümüze kadar modern hapishane tipleri oluşturulmuş ve kullanılmıştır. Bu oluşturulan sistemler cezalandırmanın hukuk düzeni içerisinde önem kazanmasını sağlamıştır.

Bentham’ın Panoptikonu Nedir?

Modern hapishane tiplerinin oluşturulması sırasında diğer hapishanelerden nitelikleri ve amaçları bakımından farklılık oluşturan bir hapishane modeli ortaya atıldı. Jeremy Bentham adındaki filozof ve hukukçu, 18. yüzyılın ortalarında otorite ve disiplin kavramlarını cezalandırılma ile ilintileyerek bir hapishane modeli oluşturmuştur. Bu hapishane modeli günümüzde ‘‘Bentham’ın Panoptikonu’’ olarak bilinmektedir. Panoptikon, pan (bütün, tam) ve opticon (gözlemlemek) kelimelerinin birleşmesiyle oluşan ve bütünün gözlemlenmesi anlamını taşıyan hukuki ve sosyal bir kontrol mekanizmasıdır.

Hapishanenin Mimarisi ve Mimarinin Mahkumlar Üzerindeki Etkisi

1785’te tamamlanmış olan Bentham’ın Panoptikonu, sosyal bir kontrol mekanizması olmasının yanı sıra olağandışı bir hapishane tasarımıdır. Panoptikon mimarisi dairesel bir yapıdadır. Bu dairesel yapı içerisine tek hücreli küçük odalar yerleştirilmiştir. Hücrelerin hepsi içe dönük olmakla birlikte her hücrenin içerisinde ise yalnızca birer pencere bulunmaktadır. Bu yapının ortasında halka şeklinde bir boşluk alan ve alanın tam ortasında mahkumları gözlemek ve güvenliği sağlamak adına oluşturulmuş yüksek bir gözlemci kulesi bulunmaktadır.

Hapishanenin merkezinde bulunan gözlemci kulesi çok parlak bir ışık saçmaktadır, bu sayede gardiyanlar hücrelerdeki mahkumların ne yaptıklarını ve gölgelerini rahatlıkla görebilmektedirler. Buna karşılık hücre içerisindeki mahkumlar, gözlemci kulesindeki gardiyanların ne zaman kendilerini izlediklerini anlayamamakta ve onları görememektedirler. Bu durum mahkumların sürekli izlendiklerini düşünerek psikolojik bir dayatma altında hücrelerinde tetikte yaşamalarına neden olmaktadır. Bu oluşturulmuş hapishane modeli diğer cezalandırma sistemlerinden farklı olarak psikolojik bir yanılsamayı da içinde barındırmaktadır. Mahkumların hapisteyken oluşturabilecekleri herhangi bir hukuk kuralı ihlalinin önlenmesi bu hapishane modelinin temel amacıdır. Mahkûm, sürekli gözetlendiği hissini orada kaldığı süreçte içselleştirir. Cezalandırılmaktan ve yakalanmaktan korkmaya başlar ve yapabilecekleri eylemlerden vazgeçer. Bireyin bu süreçteki suç işleme iradesi ve eylemleri en aza indirilmiş olacaktır. Böylece hapishanedeki bireylerin özgür irade ve düşünceleri yok edilerek mekanik bir toplum oluşturulur. Bireylerin bu kontrol mekanizmasının içerisinde en iyi şekilde disipline edileceğine inanılmaktadır. Bu kontrol mekanizması hukuki otoriteden başka bir şey değildir. Devamlı merkezde olan bir otoritenin varlığına ve o otorite tarafından izlendiğine inanan bireyin kuralları veya yasaları çiğneme olasılığının daha düşük olacağına dayanarak bu psikolojik cezalandırma ve hapishane sistemi oluşturulmuştur. Böylece fiziksel dayatmaların hukuk sistemlerinden uzaklaştırılması ve eski bir sistem olan fiziksel dayatma sisteminin yerine psikolojik dayatmanın geçirilebileceği hedeflenmiştir. Yaratılması beklenen psikolojik dayatmanın da en önemli niteliği sürekli görebileceğiniz bir iktidar yerine görünmez olan ancak bireyleri devamlı izleyebilen bir kontrol mekanizmasının olmasıdır.

psikolojik

Özetle, Bentham’ın Panoptikonu dünya üzerindeki iktidar sistemlerinin biçim değiştirebileceğini hukuki ve sosyolojik anlamda otoritelere göstermiştir. Otorite yöntemi ve iktidar aslında bir hapishane modeli sebebiyle biçim değiştirmiştir.

Panoptikon Modelinin Uygulanabilirliği

Bentham’ın oluşturduğu bu hapishane modeli Bentham’ın yaşamı süresince sadece bir fikirden öteye gidememiş ve inşa edilememiştir. İnşa edilememesine rağmen devamlı uygulanabilirliği bakımından ünlü hukukçular tarafından birçok kez tartışılmıştır. Foucault, ideal iktidar yapısını Bentham’ın Panoptikonu’ndan yararlanarak anlatırken tarih boyunca bunun tam aksini düşünen hukukçular da olmuştur.

Bentham hapishane modelinin inşasını görememiş olsa da ilerleyen dönemlerde dünya çapında panoptikon modeline nitelikleriyle çok benzeyen bir hapishane kurulmuştur. 1926 yılında yapım çalışmalarına başlanan Presidio Modelo Hapishanesi, 2 yıl sonunda Küba’nın Nueva Gerona bölgesine inşa edilmiştir. Bu yapı, bir panoptikon hapishane modelidir. Ancak Presidio Modelo, 1967 yılında Küba’daki siyasi olaylar sonucunda hükümet tarafından kapatılmıştır. Hapishane günümüzde müze olarak kullanıma açılmıştır.  

Elif Serra Özkan

TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi 3. sınıf öğrencisiyim. Hukukun gelişimindeki önemli tarihi olaylar, günümüz hukuk sistemi hakkında yazılar yazıyorum.

Psikolojik Cezalandırmada Bentham Panoptikonu Etkisi” için 3 yorum

  • Ağustos 20, 2020 tarihinde, saat 9:33 pm
    Permalink

    Çok güzel olmuş elinize emeğinize sağlık

    Yanıtla
  • Ağustos 21, 2020 tarihinde, saat 7:37 am
    Permalink

    Böyle güzel ve bilgilendirici yazılarınızın gelmesi temennisiyle…

    Yanıtla
  • Ağustos 21, 2020 tarihinde, saat 8:04 am
    Permalink

    Geçmişte mahkumların izlendiğini bilerek hareket etmesi ve günümüzde bundan farklı bir hapishane modelinin olması ceza hukuku hakkında bilgilenmemizi sağlayan aydınlatıcı bir çalışma olmuş.

    Yanıtla

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir