KARA VEBA

KARA VEBA

Tarihte insanlar pek çok hastalıkla mücadele etmiştir ve bu hastalıklar insanları önemli ölçüde etkilemiştir. Bu yazımda da tarihte büyük bir öneme sahip olan bir hastalıktan bahsedeceğim: Kara Veba. Gelin öncelikle veba ne demek onu görelim.

VEBA NEDİR?

Veba (Kara Ölüm) Avrupa’da nüfusun %60’ ının ölümüne neden olan ve 14.yüzyılda zirveye ulaşan bakteri kaynaklı bir hastalık olup insanları ve memelileri etkilemektedir. Yersinia pestis adı verilen bu bakteri genellikle küçük memelilerde ve pirelerinde bulunmaktadır.  Hastalık pireler aracılığıyla hayvanlar arası yayılım gösterir. İnsanlara bulaşma yolu ise:

  • Enfekte olmuş pirelerin ısırığı
  • Bulaşıcı vücut sıvıları/doku teması
  • Kontamine malzemelerle korunma olmaksızın temas edilmesi
  • Akciğer vebası (pnömonik veba) olan bir hastadan solunum parçacıklarının solunması ile bulaşabilir.

Enfekte kişiler genellikle bir ila yedi günlük kuluçka dönemi sonrası semptomları göstermeye başlar.

TARİHTE VEBA

Kara Veba, 1346-1353 yılları arasında Orta Doğu ve Avrupa’da büyük bir yıkıma neden olmuştur ancak Çin’de 1334 yılında yayılmaya başladığına ve ticaret yolları boyunca yayılarak 1340’lı yılların sonuna doğru Sicilya üzerinden Avrupa’ya yayıldığı inanılıyor. 14. ve 18. yüzyıllar arasında tekrar baş göstermiş olup ikinci veba salgını olarak da bilinmektedir. Üçüncü veba salgını ise 1860-1960 yılları arasında görülmüştür.

Kara veba
Ölümün evrenselliğine dair bir alegori olan Kara Ölüm veya Ölümün Dansı

Kara Veba ’dan dolayı milyonlarca insan hayatını kaybetmiştir ve yüzlerce yıl vebanın nedeni batıl inançlarla açıklanmıştır. Kimisine göre Tanrı’nın cezalandırma biçimiydi kimisine göre ise şeytanın bir oyunuydu ama durum bundan tamamen farklıydı. 1894 yılında Louis Pasteur’ün öğrencisi Alexandre Yersin tarafından vebanın asıl nedeni keşfedildi. Olağanüstü derecede öldürücü, çubuk şeklinde bir bakteriydi. Bu bakteri savunma hücrelerini etkisiz hale getirerek konağın bağışıklık sistemini etkisiz hale getirmektedir. 

Giovanni Boccaccio 1348’deki veba salgınına tanıklık etmiş İtalyan bir yazar olup tanıklık ettiği olayları ‘Decameron’ adında yüz öyküden oluşan bir başyapıtta toplamıştır. Eserde salgın günlerini şu şekilde anlatmıştır:

“Babalar, oğullarını; anneler, bebeklerini terk ediyor; hizmetçiler, hanımlarından kaçıyor, noterler ölülerin son arzularını kaydetmekten vazgeçiyor; doktorlar, rahipler ve rahibeler, hastaları ziyarete gitmiyorlardı. Kimse Hristiyan usullerine göre gömülemiyordu; evler birer mezarlığa dönüşmüştü.”

Kara Veba
Yersinia pestis
17. yüzyıl Salgını sırasında doktorların giydiği kıyafetler

VEBA TÜRLERİ

Veba insanlarda üç şekilde kendini gösterebilir. Bunlar:

  • Hıyarcıklı veba
  • Septisemik veba
  • Pnömonik veba
HIYARCIKLI VEBA

En yaygın görülen veba türüdür. Enfekte olan pirelerin ısırmasıyla bulaşmaktadır. Bakteri vücuda girdikten 3 ila 8 gün arasında semptomlar kendini göstermektedir. Tedavi edilmeyen vakaların yaklaşık %50’si hayatını kaybetmektedir. 

Belirtileri:

  • Ateş
  • Baş ağrısı
  • Titreme ve halsizlik
  • Genişlemiş, ağrılı, iltihaplı lenf düğümleri (buboes)

Bakteriler insan vücuduna girdiklerinde en yakın lenf düğümlerinde çoğalır. İltihaplı lenf düğümleri, süpüratif (irin oluşumuna neden olan) açık yaralara dönüşebilir. Müdahale gecikirse hastalık vücuda yayılım gösterebilir. İnsandan insana bulaş göstermez.

SEPTİEMİK VEBA

Üç veba türü içinde en az rastlanılan tür olmakla beraber %100’ e yakın bir ölüm oranına sahiptir. Bakterinin kan dolaşımına yayılması ile gözlemlenir. Hayatını kaybeden insanlar genel olarak semptomların ortaya çıkması ile aynı gün içinde ölmektedir. Erken tedavi ile ölüm oranı %4-15 arasında azalmaktadır. 

Belirtileri:

  • Ateş
  • Titreme ve halsizlik
  • Karın ağrısı
  • Şok
  • Deri ve diğer organlarda muhtemel kanamalar
  • Deri ve diğer dokularda (özellikle el, ayak parmakları ve burunda) kararma ve kayıp görülebilir.

Bu veba türü, hıyarcıklı vebanın tedavi edilmemesi nedeniyle de oluşabilmektedir.

PNÖMONİK VEBA

Vebanın en ciddi şeklidir ve insandan insana solunum parçacıklarının solunmasıyla bulaşan tek veba türüdür. Akciğer enfeksiyonundan kaynaklanmaktadır. Kuluçka süresi 2 ila 4 gün arasında değişkenlik gösterebilir fakat bazen bu süre birkaç saat bile sürebilmektedir. Hastalığın seyri hızlıdır erken tedavi edilmezse ölüm oranı yaklaşık %100’dür.

Belirtileri:

  • Ateş
  • Baş ağrısı
  • Halsizlik
  • Nefes darlığı ve göğüs ağrısı
  • Öksürük
  • Kanlı balgam/kan tükürme
  • Kusma
  • Şok

Pnömonik veba, hıyarcıklı ve septisemik veba türlerinden de gelişebilmektedir.

TEDAVİ

Tedavi için erken teşhis önem arz eder. Veba tedavisinde antibiyotik kullanımı etkili bir yoldur. Kullanılan antibiyotik örnekleri:

  • Siprofloksasin
  • Streptomisin
  • Gentamisin
  • Doksisiklin yer almaktadır.

Bazı durumlarda solunum desteğine ihtiyaç duyulabilmektedir. Pnömonik vebalı hastalar, bulaşı en aza indirmek için tedavi süresince izole edilmektedirler.

VEBADAN NASIL KORUNABİLİRİZ?

  • Kemirgenlerden (özellikle vahşi kemirgenler) uzak durmak
  • Hayvan leşlerini tutarken eldiven kullanmak
  • Evcil hayvanların pire kontrollerini yaptırmak
  • Pire ısırıklarına karşı önlem almak
  • Hasta olduğu bilinen kişiyle yakın temastan kaçınma ve vücut dokularına ya da sıvılarına temas etmemek alınabilecek önlemler arasındadır.

GÜNÜMÜZDE VEBA

Veba, Okyanusya dışındaki tüm kıtalarda bulunabilmektedir. Bilinen en endemik üç ülke Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Madagaskar ve Peru’dur.

2004-2014 yılları arasında Demokratik Kongo Cumhuriyeti tarafından 4630 vaka ve 349 ölüm bildirilmiştir. 2017 yılında ise Madagaskar’da 2300’den fazla vaka bildirilmiştir.

Son yıllarda Amerika Birleşik Devletleri, Çin, Hindistan, Vietnam ve Moğolistan’da veba vakaları bildirilmiştir.

Amerika Birleşik Devletleri’nde başta Kaliforniya ve Güneybatı olmak üzere her yıl ortalama yedi kişide veba görülmektedir.

Geçmişte milyonlarca insanın ölümüne neden olan Kara Veba günümüzde erken teşhis ve doğru tedaviyle önlenebilecek bir hastalık haline gelmiştir. Yine de dikkatli olmakta yarar var zira şu an içinde bulunulan duruma bir de veba eklemek istemeyiz. Sağlıcakla kalın…

 

Aşağıdaki bağlantı adresinden Hıyarcıklı veba, Septisemik veba ve Pnömonik veba görsellerine ulaşabilirsiniz:

 https://www.cdc.gov/plague/images/PlagueTypes.jpg

 

Ecegül Ergün

Bilimografya Gençlik Platfromu'nun kurucularından biri olan Ecegül Ergün, TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi Biyomedikal Mühendisliği lisans eğitimi ile birlikte Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi Sağlık Yönetimi lisans eğitimine devam etmektedir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir